Ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου Αμπελικού είναι τρίκλιτη βασιλική και αποτελεί τον παλαιότερο ναό της περιοχής. Η χρονολόγηση της ανέγερσής του, σύμφωνα με τον συγγραφέα του βιβλίου «Αμπελικό Λέσβου», δάσκαλο Ευστάθιο Βαλάκο, τοποθετείται στις αρχές του 18ου αιώνα και συγκεκριμένα γύρω στα 1710-1720.
Η εκτίμηση αυτή βασίζεται, μεταξύ άλλων, στο γεγονός ότι από το 1700 και έπειτα άρχισαν να εκδίδονται σουλτανικά φιρμάνια, δηλαδή επίσημες οικοδομικές άδειες, και ο Ναός του Αγίου Νικολάου διέθετε σχετική άδεια. Επιπλέον, σημαντικά τεκμήρια αποτελούν έγγραφα της εποχής, στα οποία αναφέρεται η ενορία ως «Ενορία Αγίου Νικολάου Αμπελικού», καθώς και η επιγραφή που βρίσκεται στην κεντρική είσοδο του ναού. Η επιγραφή αναφέρεται στην ανοικοδόμησή του, δηλαδή στην εκ νέου οικοδόμησή του, ενώ παράλληλα μνημονεύει τον δωρητή της περίτεχνης κεντρικής θύρας.
Ωστόσο, η αναφορά σε ανοικοδόμηση ή ανακαίνιση αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να προϋπήρχε παλαιότερος ναός, ο οποίος είχε ανεγερθεί αρκετές δεκαετίες νωρίτερα, ίσως ακόμη και 70-80 χρόνια πριν.
Μια διαφορετική άποψη υποστηρίζει ότι ο Ναός του Αγίου Νικολάου ανάγεται στους βυζαντινούς χρόνους, ανοικοδομήθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα, περίπου το 1710-1730, και υπέστη νέα ανακατασκευή της στέγης και της κεντρικής θύρας στις 20 Αυγούστου 1805, έπειτα από πυρκαγιά που είχε προκαλέσει σημαντικές καταστροφές.
Η εκδοχή αυτή φαίνεται να ενισχύεται από ορισμένα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά και μορφολογικά στοιχεία του ναού. Συγκεκριμένα, το κατώτερο τμήμα της τοιχοποιίας παρουσιάζει ομοιότητες με τον τρόπο κατασκευής του πύργου του χωριού, ο οποίος χρονολογείται στον 15ο-16ο αιώνα. Το στοιχείο αυτό ενισχύει την πιθανότητα ύπαρξης παλαιότερου οικοδομικού πυρήνα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα αρχικά παράθυρα του ναού, τα οποία αποτελούνταν από τέσσερα όμοια σοβελίκια1 . Κατά τις εργασίες του 1805, τόσο η κεντρική θύρα όσο και τα παράθυρα μετατράπηκαν σε τοξωτές κατασκευές βυζαντινού ρυθμού. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι πέτρες της παλαιάς θύρας διασώζονται μέχρι σήμερα.
Το γεγονός ότι το 1805 πραγματοποιήθηκαν επεμβάσεις κυρίως στην κεντρική θύρα, στα καλκάνια2 και στον εσωτερικό διάκοσμο επιβεβαιώνεται και από τα ίχνη της λάξευσης που είναι ακόμη ορατά στην τοιχοποιία. Τα ίχνη αυτά μαρτυρούν τις εργασίες που έγιναν προκειμένου να προσαρμοστεί η νέα κεντρική θύρα.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο που ενισχύει την άποψη περί παλαιότερης ιστορίας του ναού είναι η ύπαρξη μιας ιδιαίτερα αξιόλογης εικόνας του τέμπλου, η οποία χρονολογείται στον 15ο-16ο αιώνα.
